عبدالناصر نصیریان
دانشجوی ایرانشناسی

مهاجران آیرانه وئجه در نیمه های هزاره نخست قبل از میلاد اولین امپراطوری آریایی ایران را بوجود آوردند.

نوشته شده توسط حکیم یزد 08 ارديبهشت 1397

Median Empire

در این زمان کشمکش های خونین بین اقوام مصر و بابل و عیلام و آشور، این تمدنها را در آستانه تضعیف قرار داده و زمینه را برای حضور نیروی جوان و نورسیده آماده ساخته بود.
این نیروی تازه نفس همان آریایی های ایرانی(طوایف ماد و پارس) بودند. مهاجران آیرانه وئجه که بخاطر سرما و کمبود علوفه از دشت های بین خزر و ارال به حرکت در آمده بودند بیشتر معیشت بدوی و چادرنشینی را تجربه می کردند اما روبرو شدن با تمدنهای ریشه دار آسیایی صغیر و قفقاز و بین النهرین آنها را بازندگی شهرنشینی آشنا کرد.
از اولین منزلهایی که مهاجران ایرانی در ورود به نواحی غربی فلات ایران به آنجا وارد شدند سرزمین طوایف مانای بود که در اوایل هزاره نخست قبل از میلاد از حدود جنوب شرقی دریاچه ارومیه شروع می شد و تا خزر ادامه می یافت.
جام زرینی که در تپه حسنلو درمیان استخوانهای پوسیده چندجنگجو یافت شده است معرف جنبه اختلاط تمدن مانایی با آریایی هاست. این نکته که یک خدای بزرگ در نزد بعضی طوایف مانایی به عنوان بغ مشتای(بغ مزدا) خوانده میشد و اینکه یک سرکرده مانای که در جنگ با آشور اسیر شد و سارگون او را گرفت و زنده زنده آتش زد بغداتی(BOGHDATI) نام داشت نشان آنست که در اتحادیه مانای عناصر ایرانی تدریجاً نقش قابل ملاحظه ای بدست آورده اند. بنابراین آغاز تاریخ ایرانیان مخصوصاَ مادها با تاریخ مانای پیوند دارد. اما بتدریج در بین طوایف مانای، طوایف ایرانی مخصوصاً ماد نقش رهبری را بدست آوردند. مادها که شامل 6 طایفه می شدند بیشتر با دامداری و تربیت اسب و کشاورزی زندگی می کردند. تصویرهایی که از مردان طوایف ماد در نقوش حجاران آشوری است آنها را با ریش های مجعد با لباسی از پوست گوسفند و با نیزه های بلند که در دست دارند بصورت جنگجویانی ساده و خشن نشان می دهد. اما آغاز دولت ماد که یکچند براوج قدرت دست یافت در ابهام افسانه هاست. زیرا جز در بین کتیبه های آشوری چیزی در دست نیست و حتی یک سند هم که از خود مادها باشد تاکنون بدست نیامده است. در ابتدا دولت واحدی که تمام طوایف مادی از آن فرمانبرداری کنند وجود نداشت اما سرکردگان ماد توانستند با جلب اتحاد پارسی ها یا مطیع کردن روسای قبایل آنها دولتی مستقل و واحد بوجود آورند. البته طوایف ماد و پارس در تمام مراحل مهاجرت، پیوندهای نزدیک داشته اند. این پیوندها غیر از وحدت در زبان و نژاد، وحدت در دین را هم شامل می شده است. در هر حال سرکردگان طوایف ماد زودتر از سرکردگان طوایف پارسی توانستند دولتی مقتدر بوجود آوردند و وارث قدرت های آشور، اورارتو و لودیه(لیدیه) گردند.
بنیانگذاری دولت و تشکیل اتحادیه قبایل ماد، آشوریان را بر آن داشت که بر شدت حملات خود بر کوهستانهای شمال غربی ایران بیفزایند چرا که مادها مدتها باجگزار شاهان آشور بودند و تشکیل این اتحادیه می توانست برای آشور دردسر و خطر را فراهم سازد.
در مقابل مادها برای آمادگی بیشتر در برابر تهاجمات دژ هگمتانه را ساختند.
این دژ که در محل شهر کنونی همدان قرار داشت مرکز دولت ماد به شمار می آمد. طبق روایت هرودوت(مورخ یونان باستان) بنیانگذار سلطنت ماد دیوکس(دیااکو) است. اما دیااکو چگونه به این مقام دست یافت؟ ادامه در شماره بعد...

عبدالناصر نصیریان

دانشجوی ایرانشناسی

 

نوشته شده توسط حکیم یزد 05 فروردين 1397

 

درمطالعه تاریخ ایران باستان، بنا به نظر برخی از محققان اولین دوره تمدن ورود آریایی ها و تشکیل دولت ماد می باشد.

اما این سرزمین قبل از مهاجرت آریایی ها، چگونه سرزمینی بوده است؟

مطالعات نشان می دهد قبل از آمدن أریایی ها، اقوام و تمدن های دیگری در ایران می زیسته اند مانند: تمدن سیلک(کاشان امروزی)، تمدن شهر سوخته، تمدن جیرفت و بخصوص تمدن عيلام0استان ايلام كنوني در زمان تمدن باستاني عيلام، بخشی از آن بوده و زَهَک نامیده می شده است. ما برای متمایز بودن از حرف«ع» در کلمه عیلام استفاده می نمائیم.)

عیلام بوجود آورنده اولین سلسله های شاهی در تاریخ ایران است. شمال سرزمین عیلام از هزاره هشتم قبل میلاد قابل سکونت شد و از هزاره سوم قبل از میلاد وارد عصر تاریخی گردید. محدوده جغرافیایی این تمدن در دوران اوج عظمت خود از شمال به هالدیو(خرم آباد)، از جنوب به خلیج فارس، از سمت مشرق به کویر لوت و از سمت غرب به بین النهرین رسیده بوده است. شهر شوش مرکز حکومت عیلام بوده و ایالتی از عیلام که شهر شوش در آن واقع بوده، ایالت سوزیانا(سوزیان) نام داشته است. سایر ایالت های آن، ایالت آوان(دزفول کنونی)، ایالت سِیماش(شمال دشت خوزستان)، ایالت اَنشان(مرودشت امروزی) و ایالت پارسوماش(مسجد سلیمان امروزی) بوده است.

قدیمی ترین منبع مکتوبی که در آن نام سرزمین عیلام درج شده، کتیبه ای به خط و زبان سومری است که در آن آمده است:«اِن مِبَرگسی، سلاحهای سرزمین آلامتو(عیلام) را به غنیمت برد

اما در کتاب تورات نیز بیش از بیست بار نام عیلام آمده و اسامی تعدادی از شاهان عیلامی ذکر شده است که از آنجمله خوم بابا «هوم بابا» بوده، که در زمان پادشاهی نمرود(از شاهان بابل) همزمان با پیامبری حضرت ابراهیم می زیسته است. ما می دانیم که دولت عیلام برای اولین بار استفاده از خط را رواج داد. اسناد بایگانی عظیم هخامنشی(الواح گلی) که بدست ما رسیده به خط و زبان عیلامی است. این تمدن از آغاز تا پایان با تمدن های بزرگ، آکاد، سومر و آشور همسایگی و ارتباط داشت و به عقیده برخی از کارشناسان، آنان اولین دولت فدراتیو جهان را تشکیل دادند. انها خودشان سرزمین خود را هَل تمتی(سرزمین خدایان) می نامیدند.کاوشهای باستانی انجام شده در دشت و تپه شوش، اطلاعات مهمی از این دوره به ما داده اند. براساس لوحه های مکتوب بدست آمده خط عیلامی، آنها مُبدع نظام اعشار و کسری اعداد بوده اند.(1/10 -1/100-1/1000) در حالیکه مردم بین النهرین در این دوره از نظام 60 تایی (1/60-1/120) استفاده می کردند. همچنین یک لوح گلی در شوش یافت شده که به خط و زبان عیلامی در آن به معاهده ای اشاره می شود بین هیتَ(پادشاه عیلام) و نارام سِین(پادشاه آکاد) که از 37 الهه به عنوان ضامن این معاهده نام برده شده و در قسمتی از آن آمده است «من هیتَ خواهم کوشید تا بدی را از آکاد دور سازم.» این معاهده که در آن 37الهه(مونث) ضامن گرفته شده و بسیاری از آثار دیگر روشن ساخته است، تمدن عیلام یک تمدن زن سالار بوده و زن بودن را شکلی جاودانه ودرخور احترام می شمردند. در سلسله مراتب خدایان عیلامی، والاترین خدا الهه«پی نی کر» است. او (الهه بزرگ مادر) عیلامیان بوده که فرمانروای اسمان تلقی می شده است. اما در اواخر دوره عیلام این الهه های مادر جای خود را به خدایان مرد(مذکر) واگذار کردند. شاهان عیلام برای هریک از خدایان و الهه های عیلامی در شوش و نقاط دیگر معبد نیز می ساختند. در این معابد، مجسمه ها و وسایل مربوط به اجرای ایین ها، مراسم و قربان گاه های متعددی وجود داشت. از مهمترین این معابد زیگورات(معبد مطبق) چغازنبیل در شوش همچنان باقی است و از آنجا که بزرگترین و سالمترین زیگورات شناخته شده جهان است، اهمیتی جهانی یافته و هرساله هزاران علاقه مند جهت بازدید به آنجا می روند. یکی از برجسته ترین ویژگی معابد عیلامی وجود 3 شاخ عظیم(هوسا) بر دیوارهای دو طرف معبد است که در هیچ جای دیگر دیده نشده است. 2 جشن مذهبی بزرگ در عیلام نیز مرسوم بوده است. اول جشن بانوی پایتخت که در آغاز پاییز که آغاز سال نیز بود برگزار می شد که در آن قوچ های پروار شده را در باغ مقدس الهه در مراسمی موسوم به«گوشوم» ذبح می کردند.

دوم: جشن توگا که در میانه اردیبهشت برگزار می شدو در آن گاو نری را برای ایزد شموت قربانی می کردند.

از هنرهای دوره عیلامی نیز باشکوه ترین اثری که به جا مانده است مجسمه مفرغی عظیمی به وزن 1750 کیلوگرم از ملکه(ناپیرآسو) همسر(اونتاش گال ناپیرشا) از معبد نین-خورسگ در ارگ شوش می باشد.

این مجسمه بزرگترین اثر فلزی متعلق به شرق باستان است که حتی در مصر، بابل و آناتولی هم نظیر آن دیده نشده است. این مجسمه زیبا و بی نظیر اکنون در موزه لوور پاریس نگهداری میشودو حیرت و تحسین بازدید کنندگان را بر می انگیزد.

سرانجام تمدن بزرگ عیلام در جنگی که بین اشوربانی پال(پادشاه آشور) با هومبان هلتش سوم(آخرین پادشاه عیلام) رخ داد، عیلام شکست خورد و امپراطوری مستقل عیلام منقرض گردید اما بسیاری از عناصر فرهنگ و تمدن آن در حکومت های بعدی بازیابی و احیاء گردید.