مریم دهشیری

کارشناس ارشد ادبیات کودک و نوجوان

phoca thumb l Shahnameh 2

کودکان خود را با شاهنامه آشنا کنیم

امروزه کودکان ما بیش از پیش به قصه‌ها و ادبیات کهن نیازمندند. در میان آثار کلاسیک فارسی، شاهنامه اثر سترگ فردوسی از جایگاه برتر و ویژه‌‌ای برخوردار است.

قصه‌های شاهنامه، قصه‌هایی پهلوانی است که به دلیل حضور عناصر جادویی و خیالی چون دیوان، پریان، جادوگران، پرندگان اساطیری و... می‌تواند مخاطب کودک را جذب کند. به سبب گستردگی مضامین در شاهنامه، شاهنامه کارکردی چندگانه می‌تواند داشته باشد. در کنار لذت بردن از این داستان‌ها، کودکان با تاریخ اساطیری، فرهنگ و ادب سرزمین‌شان آشنا می‌شوند. از سوی دیگرشاهنامه الگویی ارزشمند برای پرورش و آموزش کودکان است، چرا که شاهنامه اثری مملو از مضامین آموزشی، تربیتی و اخلاقی است و خواندن آن می‌تواند راهنمایی در تعلیم و تربیت کودکان برای چگونه زیستن باشد.

شاهنامه و آموزه‌های اخلاقی و تربیتی

فردوسی افزون بر روایت حماسی و بیان داستان‌های پهلوانی به اخلاق و فرهنگ‌سازی اخلاقی نگاهی ویژه داشته است. در طول تاریخِ تمدن و فرهنگ بشر، تمام تلاش متفکران و علمای مذهبی رهنمون کردن انسان به سوی ارزش‌ها و فضائل اخلاقی است، چرا که سعادت انسان و دوام جامعه در پایبندی به ارزش‌های اخلاقی است. در شرایط امروز جامعة ما که برخی ارزش‌های اخلاقی که ضامن بقا و اعتلای جامعه و سلامت روان ماست، کمرنگ شده است، پرورش کودکانی اخلاق‌گرا ضروری است. یکی از شیوه‌های مرسوم که ازگذشتگان تا به امروز باقی مانده و یکی از مؤثرترین شیوه‌های تربیتی است، بیان این آموزه‌ها به صورت غیرمستقیم و خلاقانه و در قالب قصه و افسانه است.

داستان‌های شاهنامه همه در نکوهش دروغ، حسد، غرور، خودکامگی، نابخردی، ستم‌پیشگی، بدعهدی، آزمندی و... و در ستایش درست‌کرداری، نیکی و خیر، دفاع از مظلوم، عدالت‌خواهی، میهن دوستی و... است.کودک با خواندن شاهنامه با این مفاهیم اخلاقی به طور ملموس آشنا می‌شود و بر پردة قصه‌های شاهنامه به عینه این مفاهیم را در قالب شخصیت‌های داستانی می‌بیند. همانگونه که کودک، بر پردة داستان جمشید، پیامدهای ناگوار خودکامگی و غرّه شدن به قدرت را می‌بیند؛ غروری که عاقبت آن خشم الهی و نابودی است؛ سرانجامی شوم و برآمده از حقیقت و تجربیّات بشری.

شاهنامه و خردورزی

ستایش خرد و خردورزی جوهره و اندیشة بنیادین شاهنامه است. در شاهنامه، عقل و خرد بر همه چیز برتری دارد. پهلوانان ستودۀ فردوسی در شاهنامه افرادی خردمند و با تدبیرند و نماد نیکی و اندیشة نیک به شمار می‌آیند که به جنگ با نابخردی و اهریمن و دیو آز و جاه می‌روند.

کودک با خواندن قصه‌های شاهنامه، همراه با پهلوانان، خردورزی را می‌آموزد؛ آنچه که نیاز امروز جامعة ماست، چرا که خرد، انسان را به سوی اعتدال رهنمون می‌سازد و از افراط و تفریط باز می‌دارد. در داستان زال، او کودکی است با دیگران متفاوت، امّا این تفاوت اگرچه با رنجِ آغازین همراه است، رهاوردی از تجربه و خردمندی را برای او در پی دارد که به او چهره‌ای یگانه در شاهنامه می‌دهد.

میهن دوستی

شاهنامه تاریخ این سرزمین است. وطن‌پرستی و میهن‌دوستی مفاهیمی هستند رو به فراموشی که می‌تواند تبعات ناگواری برای سرزمین مادری داشته باشد. پهلوانان شاهنامه همگی شخصیت‌هایی هستند که در راه نجات و اعتلای سرزمین خود رنج‌ها به جان می‌خرند و از جانِ گرانمایۀ خویش هم دریغ نمی‌کنند. همراه شدن با پهلوانان میهن‌دوست، کودکان را به سوی میهندوستی سوق می‌دهد و به فداکاری و تلاش برای میهن تشویق می‌کند.

هویت ملی و حفظ زبان پارسی

شاهنامه یادگار دوران تلاش برای احیای فرهنگ و زبان ایرانی و بازیابی هویت ایرانی است. فردوسی شاهنامه را سرود تا نگاهبان فرهنگ و هویت ایرانی و زبان پارسی باشد تا روح ایران‌گرایی را زنده نگه دارد. به همین دلیل شاهنامه سند هویت ملی ما است. شاهنامه به ما یادآوری می‌کند که ما ملتی بافرهنگ و باتمدن بوده‌ایم. با خواندن شاهنامه، کودک به هویت ملی و فرهنگ خود آگاه می‌شود، با پیروزی پهلوانان ایرانی شاد می‌شود و در غم و شادی‌هایشان شریک می‌شود. باری! شاهنامه می‌تواند کودکان ما را در رسیدن به یک خودباوری فرهنگی کمک کند.

شاهنامه و قهرمانان اسطوره‌ای و ابرقهرمانان هالیوودی

کودکان در سنین کودکی به دنبال قهرمان هستند. ابرقهرمانان سینمایی مدرن که از فرهنگی دیگر هستند جایگرین قهرمانان اسطوره‌ای ما شده‌اند. کودکان ما قهرمانان مدرن چون بتمن، اسپایدرمن، سوپرمن را بخوبی می‌شناسند اما گرد فراموشی و بی‌تفاوتی بر قهرمانان اسطوره‌ای ما چون رستم، فریدون، کاوه و... نشسته است.

یکی از کارکردهای اسطوره‌ها ارایة الگو و نمونه است.قهرمانان در شاهنامه دارای والاترین ویژگی‌های انسانی و ارزش‌های اخلاقی هستند. آنان جوانمرد، ازخودگذشته، مردم‌دوست و آزاداندیش هستند و از خودکامگی و غرور به دورند.کودک می‌تواند پهلوانان شاهنامه را قهرمان خود قرار دهد، با آنان همراه شده و با زندگی واقعی روبرو شود. بیاموزد که زندگی همراه با فراز و نشیب‌های بسیار است که می‌توان با نیروی خرد و تدبیر و تلاش بر آن فایق آمد.

و در آخر اینکه یکی از ویژگی‌های مثبت شاهنامه که آن را مناسب کودکان می‌کند، این است که فردوسی در کلام خود همیشه جانب اخلاق را نگه داشته است. فردوسی این اخلاق‌گرایی- چه در لفظ و چه در کنش‌های قهرمانان- را حتی نسبت به شخصیت‌های منفی هم رعایت کرده است.

پس بیاییم با بهره بردن از نثرهای روان و شیوه‌های گوناگون؛ بازی، نمایش خلاق، نقاشی و بیان دیگرگونه از شاهنامه مطابق با نیاز مخاطب کودک امروز، کودکانمان را با شاهنامه آشنا سازیم.